Peke atu ki te ihirangi matua

Pūtaiao 2026

  • Pūtaiao
  • Matū
  • Koiora
  • Ahupūngao
  • Māra
kotiro e titiro ana ki te karuārai

Pūtaiao

E hiahiatia ana ngā pūkenga pūtaiao i roto i ngā ahumahi katoa, i ngā huarahi kāore i te tūmanakohia, ahakoa he tūhura i tētahi reka kai hou, he huarahi pai ake hei miro i te makawe, he kirimi ataahua maeneene ake, he whakaaturanga ataata koi ake, he aromatawai rānei i ngā āhuatanga ōhanga o ngā kaipuke rōkete.

Mā te ako pūtaiao koe e whakarite mō ngā mahi kāore anō kia tū. Nō reira, ko ngā ākonga e uru mai ana ki te akoranga me te māia ki ngā pūkenga pāngarau me te whakaaro arorau ka noho ki te wāhi e whanake ana, e whakamahia ana hoki ēnei pūkenga.

he hoahoa e whakaatu ana i ngā ara pūtaiao mō ngā ākonga
Ko ngā pere e tohu ana i ngā ara whānui o ngā ākonga mā te pūtaiao i te tīmatanga o te tohungatanga o ngā ākonga ki ngā wāhanga ako kua whiriwhiria. Ka taea te peka atu i ngā ara paerewa mā te kōrero ki ngā Tumuaki me ngā kaiārahi kaupapa. Ko ngā ākonga angitu taumata 3 ka ahu whakamua ki te mātauranga tuatoru pērā i ngā kāreti me ngā whare wānanga motuhake. Ko ngā ākonga angitu taumata 2 ka ahu whakamua ki te taumata 3, ki Gateway, ki ngā kāreti tuatoru rānei.
Pūtaiao, Pūtaiao - NCEA Kaupae 1

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me tango ai i te pūtaiao i te NCEA taumata 1?

Ko te ako i te putaiao he putake mo te maarama ki te ao me te awhina ia maatau ki nga mahi putaiao i nga pukenga putaiao, nga waiaro me nga mea e taea ana e koe te hono atu ki te waenga i te matauranga putaiao me nga whakatau me nga mea katoa.

Mā te ako i te pūtaiao ka whakaratohia he tūāpapa mō te mārama ki te ao, ā, ka āwhina i a tātou ki te whakawhanake i ngā pūkenga pūtaiao, ngā waiaro me ngā uara e āhei ai tātou ki te hono i te mātauranga pūtaiao me ngā whakatau me ngā mahi o ia rā.

Ka ahu atu tēnei akoranga ki ngā akoranga ā muri ake nei i roto i te Koiora, te Matū me/ranei te Ahupūngao.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

Mā tēnei akoranga Pūtaiao Taumata 1 koe e whakawhanake i tō māramatanga taketake mō te Koiora, te Matū me te Ahupūngao. Me whai wāhi tēnei akoranga ki ngā akoranga ā muri ake nei i roto i tētahi o ēnei wāhanga pūtaiao matua.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

E hiahiatia ana ngā pūkenga pūtaiao i roto i ngā ahumahi katoa, i ngā huarahi kāore i te tūmanakohia, ahakoa he tūhura i tētahi reka kai hou, he huarahi pai ake hei miro i te makawe, he kirimi ataahua maeneene ake, he whakaaturanga ataata koi ake, he aromatawai rānei i ngā āhuatanga ōhanga o ngā kaipuke rōkete.

Mā te ako pūtaiao koe e whakarite mō ngā mahi kāore anō kia tū. Nō reira, ko ngā ākonga e uru mai ana ki te akoranga me te māia ki ngā pūkenga pāngarau me te whakaaro arorau ka noho ki te wāhi e whanake ana, e whakamahia ana hoki ēnei pūkenga.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Pāngarau, Reo Pākehā, Auahatanga/Toi

Ngā ākonga Pūtaiao angitu:

Ka huaki ngā tatau o te pūtaiao ki ngā mara pēnei i te pūtaiao taihara, ngā hangarau taiaho, te hangarau koiora, te tūhuratanga whetū, te pūtaiao kai, te whakahaere taiao, te rongoā, te rongoā matū, te miihini, me te hoahoanga – tae atu ki ētahi atu mara pēnei i te pakihi e tino hira ana ngā pūkenga tātari me te whakaoti rapanga i akohia i roto i te pūtaiao.

Ngā Huarahi Aromatawai:

Ka hangaia tēnei akoranga kia toru ki te whā ngā paerewa whakatutukitanga i roto i te hanganga NCEA hou, ā, e 16 ngā whiwhinga (Taumata 1 - Pānui me te Reo 5 ngā whiwhinga).

Ka tukuna e mātou te urunga ki ngā tohu tautoko, ā, ka hangaia he turanga mō ngā akoranga ā muri ake nei hei whakarite mō ngā akoranga pūtaiao taumata 2 (Koiora, Matū me te Ahupūngao). Ka tumanakohia kia noho ngā ākonga ki tētahi aromatawai whakamātautau ā-waho i roto i tēnei akoranga.

Ngā Hoapā:

Kei te tiakina tēnei wāhitau īmēra mai i ngā karetao pāme. Me whakahohea a JavaScript hei tiro., rānei Kei te tiakina tēnei wāhitau īmēra mai i ngā karetao pāme. Me whakahohea a JavaScript hei tiro.

Pūtaiao Tono, Pūtaiao Tono - NCEA Kaupae 1

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me tango ai i te pūtaiao i te NCEA taumata 1?

Ko te ako i te putaiao he putake mo te maarama ki te ao me te awhina ia maatau ki nga mahi putaiao i nga pukenga putaiao, nga waiaro me nga mea e taea ana e koe te hono atu ki te waenga i te matauranga putaiao me nga whakatau me nga mea katoa.

Mā te ako i te pūtaiao ka whakaratohia he tūāpapa mō te mārama ki te ao, ā, ka āwhina i a tātou ki te whakawhanake i ngā pūkenga pūtaiao, ngā waiaro me ngā uara e āhei ai tātou ki te hono i te mātauranga pūtaiao me ngā whakatau me ngā mahi o ia rā.

He huarahi te pūtaiao ki te tūhura, ki te mārama, me te whakamārama i tō tātou ao tūroa, ā-tinana, me te ao whānui. E tuwhera ana tēnei akoranga taumata 1 ki ngā taumata pūkenga katoa, ā, e haere ana i te tere e pai ana ki te rōpū mō te putanga pai rawa atu.

Ko tēnei akoranga he mea mā ngā ākonga kāore pea e whakaaro ana ki te ako i ngā pūtaiao matua engari e pai ana ki ngā wheako me ngā akoranga pūtaiao. Ka taea e ia te arahi ki ngā mahi i roto i ngā ope taua, ngā pirihimana me ngā tari ahi, te ahurea ataahua me ngā mahi tauira. Ka taea e ngā ākonga te whai i ngā Pūtaiao Matua Taumata 2 mēnā e hiahia ana rātou, ā, ka angitu ki te whiwhi i te 14, neke atu rānei ngā whiwhinga i roto i tēnei akoranga.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

E tūhuratia ana e tēnei akoranga Pūtaiao Whaihua Taumata 1 te whānuitanga o ngā mahi pūtaiao ā-roto. Kāore he whakamātautau ā-waho mō tēnei akoranga.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

E whakanuia ana e ngā kaitukumahi ngā momo pūkenga e whakawhanakehia ana e te ako pūtaiao: ngā pūkenga mahi, ngā pūkenga pānui, ngā pūkenga pāngarau, me ngā pūkenga rangahau.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Pāngarau, Kai me te Totika, Manaaki Manuhiri, Ingarihi

Ngā ākonga Pūtaiao angitu:

Ko te pūtaiao he whakaputa me te whakamātautau i ngā whakaaro, te kohikohi taunakitanga, te tirotiro, te whakahaere rangahau me te whakatauira, te whakawhitiwhiti kōrero me te tautohetohe ki ētahi atu. Mā tēnei ka whakawhanakehia te whakaaro pūtaiao, te mātauranga, te māramatanga, me ngā whakamārama. Ka puta te ahunga whakamua pūtaiao mai i te mahi arorau, te mahi pūnaha, ā, i ētahi wā ka uru atu ki te māramatanga auaha. Kua whai wāhi ngā ahurea me ngā wā rerekē o te hītori ki te whanaketanga o te pūtaiao.

Ngā Huarahi Aromatawai:

Kei roto i te akoranga noa he whānuitanga o ngā paerewa whakatutukitanga ā-roto, ā, ka taea te whakaatu i ēnei akoranga katoa i roto i ngā whakatakotoranga e pai ana ki ngā ākonga. Taumata 1 - 15 whiwhinga (Panui me te Reo 5).

Whakapā mai:

Kei te tiakina tēnei wāhitau īmēra mai i ngā karetao pāme. Me whakahohea a JavaScript hei tiro.

Matū

Matū, Mātai Matū - NCEA Kaupae 2

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me tango ai i te matū i te NCEA taumata 2?

Ma te matū e taea ai e tatou te maarama ki nga taonga o nga taonga rerekee ka tutuki i nga mea he matū hou te whai hua. Na roto i te matū, ka taea e koe te mohio ki nga wheako e kitea ana me te pa ki te ao taiao me te kikokiko.

Mā te matū ka taea e tātou te mārama ki ngā āhuatanga o ngā rauemi rerekē, me te huri i ngā rauemi hei matū hou, hei matū whai hua. Mā te matū, ka taea e tātou te mārama ki ngā huringa e kitea ana e tātou i te ao tūroa me te ao ā-tinana.

Ka ako koe i ngā kaupapa matua o te matū, ā, ka whakawhanake i ngā pūkenga tātari kia taea ai e koe te whakamātautau i ngā matū mā te whakamahi i te hangarau matū. Ka uru atu tēnei ki te kimi i ngā matū kei roto, me te nui o ia matū kei roto i tētahi tauira.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

Mā tēnei akoranga matū Taumata 2 ka whakawhanakehia tō pūkenga ki te whakamahi i te reo o ngā kaimātai matū. Ka whakawhanakehia e koe ngā pūkenga mahi hei tātari i ngā momo matū me ngā matū rerekē.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

E whakanuia ana e ngā kaitukumahi ngā momo pūkenga e whakawhanakehia ana e te ako Matū:

  • te kaha ki te hopu tere i ngā mea,
  • te kimi otinga arotahi,
  • te whakaoti rapanga, te whakaaro tātari, me te manawanui ki te whakawhanake i te raupapatanga whakaaro arorau hei whakatutuki i te otinga o tētahi rapanga,
  • te mahi tahi,
  • te rite ki te whakamārama i ngā take mō ō hua.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Koiora

Ngā ākonga Matū angitu:

Ka mahi ētahi kaimātai matū i roto i ngā taiwhanga e hoahoa ana i ngā rauemi hou e whakamahia ana i roto i ngā hua pēnei i ngā rongoā, ngā mea kakara mō te kai me te inu, ngā mea kawe hiko, me ngā kano kano. Mā te ako matū ka whakaratohia he whakangungu pai mō te whānuitanga o ngā mahi tae atu ki te hokohoko me te whakahaere kaupapa, te pūtaiao taiao me te pūtaiao taihara.

E whakanuia ana e ngā kaitukumahi ngā pūkenga pāngarau, te whakaoti rapanga, me te whakawhitiwhiti kōrero e whai wāhi nui ana ki ngā akoranga matū katoa. Ko ngā akoranga whare wānanga tau tuatahi pērā i te Kararehe, te Pūtaiao Hauora rānei (e ahu whakamua ana ki te ako rongoā, niho, whakaora tinana, rongoā) me mārama ki te matū.

Ngā Huarahi Aromatawai:

E toru ngā paerewa aromatawai ā-roto e ahu mai ana i ngā mahi ā-ringa, e whakamahi ana koe i ngā momo tikanga tātari me ngā tikanga whakamātautau hei whakatau i ngā āhuatanga matū. E rua anō hoki ngā paerewa aromatawai ā-waho. Taumata 2 - 15 whiwhinga.

Whakapā mai:

Kei te tiakina tēnei wāhitau īmēra mai i ngā karetao pāme. Me whakahohea a JavaScript hei tiro.

Matū, Mātai Matū - NCEA Kaupae 3

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me tango ai i te matū i te NCEA taumata 3?

Mā tēnei ka whanake tō māramatanga ki te Matū ki te taumata e hiahiatia ana kia anga whakamua ai koe ki te whare wānanga me te ako matū i te taumata tuatoru. Ko ngā akoranga whare wānanga tau tuatahi pēnei i te Kararehe, te Pūtaiao Hauora rānei (e ahu whakamua ana ki te ako rongoā, niho, whakaora tinana, rongoā) me mārama koe ki te matū. Ka kapi i tēnei akoranga; te tukanga waikura, ngā mātāpono taurite, ngā matū wera me te tirotiro matawai.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

E tūhuratia ana e tēnei akoranga matū Taumata 3 ngā ariā o ngā pākahiko hiko, te matū waro me ngā tikanga taiwhanga e whakamahia ana hei rapu i te pūtake o ēnei ngota.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

E whakanuia ana e ngā kaitukumahi ngā momo pūkenga e whakawhanakehia ana e te ako matū:

  • te kaha ki te hopu tere i ngā mea,
  • te kimi otinga arotahi,
  • te whakaoti rapanga, te whakaaro tātari, me te manawanui ki te whakawhanake i te raupapatanga whakaaro arorau hei whakatutuki i te otinga o tētahi rapanga,
  • te mahi tahi,
  • te rite ki te whakamārama i ngā take mō ō hua.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Koiora

Ngā ākonga Matū angitu:

Ka mahi ētahi kaimātai matū i roto i ngā taiwhanga e hoahoa ana i ngā rauemi hou e whakamahia ana i roto i ngā hua pēnei i ngā rongoā, ngā mea kakara mō te kai me te inu, ngā mea kawe hiko, me ngā kano kano. Mā te ako matū ka whakaratohia he whakangungu pai mō te whānuitanga o ngā mahi tae atu ki te hokohoko me te whakahaere kaupapa, te pūtaiao taiao me te pūtaiao taihara.

E whakanuia ana e ngā kaitukumahi ngā pūkenga pāngarau, te whakaoti rapanga, me te whakawhitiwhiti kōrero e whai wāhi nui ana ki ngā akoranga matū katoa. Ko ngā akoranga whare wānanga tau tuatahi pērā i te Kararehe, te Pūtaiao Hauora rānei (e ahu whakamua ana ki te ako rongoā, niho, whakaora tinana, rongoā) me mārama ki te matū.

Ngā Huarahi Aromatawai:

E rua ngā paerewa aromatawai ā-roto, me tētahi atu paerewa tuatoru, arā, ko tāu ake tātaritanga matū. E rua anō hoki ngā paerewa aromatawai ā-waho. Taumata 3 - 16 whiwhinga (3 UE literacy)

Whakapā mai:

Kei te tiakina tēnei wāhitau īmēra mai i ngā karetao pāme. Me whakahohea a JavaScript hei tiro.

tamaiti e tāpiri ana i te wai matomato ki roto i te ngongo whakamātautau
kotiro e titiro ana ki te karuārai

Koiora

Koiora, Mātai Koiora - NCEA Kaupae 2

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me tango ai i te Koiora i te NCEA taumata 2?

Ko nga rangahau mo te koiora e hono ana ki a tatou ki te ao e noho nei tatou, kei te whakahoki mai ia ki te whakahoki mai ki a ia ka whakahoki mai ki a au. Ka whanakehia te maarama ki te hiranga o nga momo momo motuhake o Aotearoa me nga tipu me nga rauropi motuhake.

Mā te ako i te koiora ka hono tātou ki te ao e noho nei tātou, ā, ka whakamahara mai hoki i te hononga ki ngā momo ora katoa. Ka whakawhanake i te mōhiotanga ki te hiranga o ngā kararehe me ngā otaota ahurei o Aotearoa, me ngā pūnaha rauropi motuhake.

E hanga ana tēnei akoranga taumata 2 i ngā pūkenga me ngā turanga o te ako ira Taumata 1, ā, e whakamahi ana i aua mea ki ngā tono uaua ake.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

Kei roto i tēnei akoranga Koiora Taumata 2 te tātari i te pūtaiao kei muri i ngā mōhiohio e tukuna ana ki te marea, he haerenga mara mō ngā pānga o ngā tauira taiao, he rangahau mō te pēhanga osmotic me tōna pānga ki te ora i te taumata pūtau. I te mutunga o te akoranga ka mahi mātou i ngā mahi o waho mō te ira me ōna pānga ki te momo me ngā tukanga ora i te taumata pūtau, me pēhea te āhei o ngā pūtau i te rauropi katoa ki te mahi.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

Ka whakawhanakehia e tēnei akoranga te kaha o ngā ākonga ki te whakamahi i ō rātou pūkenga pāngarau, pānui, tuhituhi me te whakaaro whakarite. Ko ngā ākonga kua tere te mārama ki ngā mea, ka tere te pānui me te tuhituhi mō te ao tūturu, ā, ka tino matatau rātou ki te koiora. Ko ētahi atu pūkenga ka whakawhanakehia ko te whakaoti rapanga, te tātari, te pāngarau, me ngā pūkenga hangarau mōhiohio.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Pāngarau, Matū, Mātauranga Tinana me te Mātauranga o Waho.

Ngā ākonga Koiora angitu:

Kei te pito matatau hoki ngā kaimātai koiora i roto i ngā rangahau tiaki taiao. Mā te ako i te koiora, ka nui ake te mōhio o ngā ākonga ki ngā take taiao, ka tautohetohe i ngā āhuatanga e pā kino ana te whakamahi kino i te taiao (hei tauira, te ahuwhenua, te keri maina, te whakaputa pūngao rānei) ki ngā whāinga tiaki taiao, me te whakawhanake rānei i ngā huarahi tauwhiro ake mō te whakamahi i ā tātou rauemi taiao (hei tauira, te oneone, te whenua, te wai rānei).

Mā te koiora ka āwhina i ngā ākonga ki te mōhio ki te hiranga o te ahuwhenua me te māra mō Aotearoa, ā, tera pea ka whai wāhi atu ki tōna heke mai. Āwhina hoki i a Aotearoa kia mau tonu tōna tūranga hei kaiwhakatipu momo hou me ngā tipu me ngā kararehe whai hua ake. Ka whai wāhi ngā tohunga koiora ki ngā whanaketanga hauora me te hangarau koiora.

Ka taea e ngā ākonga koiora angitu te whai i ngā mahi hauora katoa, pērā i te rata kararehe, te whanonga kararehe, te oranga kararehe, te matū koiora, te tohunga hangarau koiora, te tohunga koiora tiaki taiao, te kaimahi/kaiwhakahaere DOC, te tohunga ira, te tohunga koiora moana, te kaiwhakahaere rangahau, te tohunga kararehe rānei.

Ngā Huarahi Aromatawai:

He maha ngā akoranga ā-roto o te akoranga noa, ā, ka taea te whakaatu i ēnei akoranga katoa i roto i ngā whakatakotoranga e pai ana ki ngā ākonga. I te nuinga o te wā, e toru ngā aromatawai ā-roto me ngā aromatawai ā-waho e rua. Taumata 2 - 15 whiwhinga (4 UE tuhituhi i ngā whakamātautau ā-waho)

Ngā Hoapā:

Kei te tiakina tēnei wāhitau īmēra mai i ngā karetao pāme. Me whakahohea a JavaScript hei tiro.

Koiora, Mātai Koiora - NCEA Kaupae 3

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me tango ai i te Koiora i te NCEA taumata 3?

Ko nga rangahau mo te koiora e hono ana ki a tatou ki te ao e noho nei tatou, kei te whakahoki mai ia ki te whakahoki mai ki a ia ka whakahoki mai ki a au. Ka whanakehia te maarama ki te hiranga o nga momo momo motuhake o Aotearoa me nga tipu me nga rauropi motuhake.

Mā te ako i te koiora ka hono tātou ki te ao e noho nei tātou, ā, ka whakamahara mai hoki i te hononga ki ngā momo ora katoa. Ka whakawhanake i te mōhiotanga ki te hiranga o ngā kararehe me ngā otaota ahurei o Aotearoa, me ngā pūnaha rauropi motuhake.

E rapu ana ngā kaimātai koiora me ngā ākonga e ako ana i te Koiora i ngā taunakitanga hei whakamārama i te āhua o ngā mea ora, me te mārama ki te wāhi me te āhua o te whanaketanga o te ora, me pēhea te hononga a te whanaketanga i ngā tukanga ora me te rauropi, me te pānga o te tangata ki ngā momo ora katoa. Nō reira, ka taea e rātou te whakatau whai whakaaro nui ake mō ngā take koiora nui.

Ka hangaia e tēnei akoranga taumata 3 ngā pūkenga me ngā turanga o te ako taumata 2, ā, ka whakamahia ki ngā tono uaua. Ko te Koiora Taumata 3 ka arahi ki ngā mahi e whai ake nei – tetahi mahi hauora, he kaipūtaiao whanonga kararehe, he āpiha oranga kararehe, he tohunga matū koiora, he tohunga hangarau koiora, he kaiwhakahaere whakaputa tiihi, he tohunga koiora tiaki taiao, he kaitātari taiao, he āpiha DoC, he āpiha MAF rānei, he tohunga hangarau ngahere, he tohunga hangarau ira, he tohunga koiora moana, he kaiwhakatipu whare whakatipu kararehe, he tohunga mate tipu, he tohunga koiora tipu, he āpiha karantini, he kaiwhakahaere rangahau, he kaiako pūtaiao kura tuarua, he rata kararehe, he tohunga kararehe.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

E tūhuratia ana e tēnei akoranga Koiora Taumata 3 ngā take pūtaiao-pāpori koiora me te hauora e pā ana ki ngā pūnaha koiora me ngā ariā hauora, ngā pūnaha homeostatic me ō rātou hononga ki te korikori tinana, ā, e whakahaerehia ana hoki he rangahau koiora e pā ana ki te pikinga o te taumata moana me te tote o te whenua ahuwhenua. I te mutunga o te akoranga ka mahi mātou i ngā mahi o waho e pā ana ki te whanaketanga o te tangata me te whanaketanga/momo o ngā momo o Aotearoa.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

E whakanuia ana e ngā kaitukumahi ngā momo pūkenga e whakawhanakehia ana e te ako koiora: te kaha ki te hopu tere i ngā mea, te pānui me te tuhituhi, te kimi otinga arotahi i te ao tūturu, tae atu ki te whakaoti rapanga, te tātari, te pāngarau, me ngā pūkenga hangarau mōhiohio.

Nō reira, ko ngā ākonga e whakauru mai ana ki te akoranga me te māia ki te pāngarau, ki te whakaaro arorau, me ngā pūkenga pānui me te tuhituhi pai, ka noho rātou ki tētahi wāhi e whakawhanakehia ana, e whakamahia ana hoki ēnei pūkenga.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Tatauranga, Matū, Mātauranga Tinana me te Mātauranga o Waho.

Ngā ākonga Koiora angitu:

Ka taea e ngā kaimātai koiora te whakamahi i ō rātou māramatanga ki te whakahaere i ngā tautohetohe pūtaiao, kia taea ai e rātou te whai wāhi atu ki ngā tautohetohe whai whakaaro mō ngā take pāpori-pūtaiao e pā ana ki a rātou me tō rātou hapori. Ka ako ngā ākonga ki te whakatau whai whakaaro mō ō rātou ake hauora me ngā take koiora nui pēnei i ngā hua kua whakarerekētia te ira, te whakamahinga o ngā paturopi, me te whakakore i ngā momo whakaeke. Ka āwhina te koiora i ngā ākonga ki te mōhio ki te hiranga o te ahuwhenua me te māra mō Aotearoa, ā, tera pea, ki te whai wāhi atu ki tōna heke mai.

Ka āwhina ngā kaimātai koiora i a Aotearoa kia mau tonu tōna tūranga hei kaiwhakatupu momo hou me ngā tipu me ngā kararehe whai hua ake/whai hua ake. Ka whai wāhi ngā kaimātai koiora ki ngā whanaketanga hauora me te hangarau koiora.

Ki te kore he māramatanga angitu mō ngā mea koiora, kāore he ahunga whakamua i roto i te hauora, te tiaki taiao, te ahuwhenua me te māra.

Ngā Huarahi Aromatawai:

He maha ngā akoranga ā-roto o te akoranga noa, ā, ka taea te whakaatu i ēnei akoranga katoa i roto i ngā whakatakotoranga e pai ana ki ngā ākonga. I te nuinga o te wā, e toru ngā aromatawai ā-roto me ngā aromatawai ā-waho e rua. Taumata 3 - 14 whiwhinga koiora (12 whiwhinga pānui me te tuhituhi a te UE)

Ngā Hoapā:

Kei te tiakina tēnei wāhitau īmēra mai i ngā karetao pāme. Me whakahohea a JavaScript hei tiro.

Ahupūngao

Ahupūngao, Mātai Ahupūngao - NCEA Kaupae 2

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me tango ai i te ahupūngao i te NCEA taumata 2?

Ko te ahupūngao kei te pūtake o ngā pūtaiao māori. Tata ki te raru o te putaiao taea te toro atu ma te whakamahi i nga whakaaro me nga tikanga ahupūngao.

Kei te ngākau o ngā pūtaiao taiao te ahupūngao. Tata ki ngā raruraru pūtaiao katoa ka taea te whakatata atu mā te whakamahi i ngā ariā me ngā tikanga o te ahupūngao.

Ko te ahupūngao e whai ana kia kitea ngā mahi o roto o te ao tūturu e karapoti nei i a tātou, kia mārama hoki ki te pūtaiao i tōna taumata taketake. Ko ngā tohunga ahupūngao me ngā ākonga e ako ana i te ahupūngao e ngana ana ki te kimi me te whakamahi i ngā ture whānui e whakahaere ana i te kaha me te nekehanga, te hiko, te pūngao, me ngā ngaru.

Mā te ako i te ahupūngao, ka mārama ngā ākonga ki ngā taunekeneke i waenga i ngā wāhanga o te ao tūroa me ngā huarahi e taea ai te whakaatu i aua mea. Mā te ahupūngao ka whakamāramahia he whānuitanga o ngā āhuatanga, tae atu ki te mārama, te oro, te wera, te hiko, te aukume, ngā ngaru, ngā kaha, me te nekehanga. Mā te mōhio ki te ahupūngao ka taea e te tangata te mārama ki te whānuitanga o ngā take me ngā wero me ngā otinga hangarau pea.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

Ko te ahupūngao e ahu mai ana i ngā wāhanga matua e whā mā mātou i MBAS. Ko te hangarau i whakaakona i te taumata 1 he taumata whakataki taketake ki te ahupūngao. I te taumata 2 o te hangarau ka tīmata mātou ki te titiro ki ngā āhuatanga uaua ake, ka hanga ake i runga i ngā pūkenga me ngā mātauranga kua akohia e ngā ākonga; te ako i ngā tukinga me te hiahia mō ngā pēke hau, te nekehanga amiorangi me te nekehanga pere.

I waenganui o te tau, ka tūhuratia e ngā ākonga te ao o ngā ngaru me te whakamahinga o aua ngaru i roto i te hangarau me te whakawhitiwhiti kōrero. I te wāhanga whakamutunga o te tau ka whiriwhiria e ngā ākonga mēnā ka tūhuratia te ao ngota o te irahiko me te ahupūngao karihi, ka tūhuratia rānei te ao hiko me te whakahaere i ngā ngaohiko, ngā iahiko me te aukumetanga mō ā tātou hiahia hangarau.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

E whakanuia ana e ngā kaitukumahi ngā momo pūkenga e whakawhanakehia ana e te ako ahupūngao: te kaha ki te hopu tere i ngā mea, te kimi otinga arotahi, me ngā pūkenga whakaoti rapanga, tātari, pāngarau, me te hangarau mōhiohio. Nō reira, ko ngā ākonga e tomo ana ki te akoranga me te māia ki ngā pūkenga pāngarau me te whakaaro arorau ka noho ki te wāhi e whanakehia ana, e whakamahia ana hoki ēnei pūkenga.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Te Hikohiko, te Hangarau Toi Whakaari, te Hangarau me te Hanga Waka.

Ngā ākonga Ahupūngao angitu:

Ka māia ngā ākonga ahupūngao angitu ki te whakamahi i ngā ture ā-tinana, ngā pūkenga arorau me ngā pūkenga pāngarau ki ngā āhuatanga o ia rā, me te whakamārama he aha, me pēhea rānei i puta ai.

Ka taea e ngā ākonga angitu te rapu mahi i roto i te hangarau ā-iwi, te hangarau pūmanawa, te hangarau hiko, te rangahau me te whanaketanga i roto i te hangarau auaha. Ko ētahi atu mahi e whakanui ana i te ako ahupūngao ko te hoahoa whare, te pūtaiao hauora, te ahumahi hiko me te hikohiko, ngā pūtaiao taiao me te ahupūngao whenua.

Ki te kore he māramatanga angitu ki te ahupūngao, kāore he matawai taiaho hoko kai, he rōkete mokowā, he pouaka whakaata amiorangi, he whānuitia, he kāmera, he waea pūkoro, he rorohiko, he pouaka whakaata rānei.

Ngā Huarahi Aromatawai:

He maha ngā akoranga ā-roto o te akoranga noa, ā, ka taea te whakaatu i ēnei akoranga katoa i roto i ngā whakatakotoranga e pai ana ki ngā ākonga. Heoi, he nui te nui o ngā akoranga ka aromatawaitia mai i ngā whakamātautau o waho. Taumata 2 - 16 whiwhinga 

Ahupūngao, Mātai Ahupūngao - NCEA Kaupae 3

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me tango ai i te ahupūngao i te NCEA taumata 3?

Ko te ahupūngao kei te pūtake o ngā pūtaiao māori. Tata ki te raru o te putaiao taea te toro atu ma te whakamahi i nga whakaaro me nga tikanga ahupūngao.

Kei te ngākau o ngā pūtaiao taiao te ahupūngao. Tata ki ngā raruraru pūtaiao katoa ka taea te whakatata atu mā te whakamahi i ngā ariā me ngā tikanga o te ahupūngao.

Ko te ahupūngao e whai ana kia kitea ngā mahi o roto o te ao tūturu e karapoti nei i a tātou, kia mārama hoki ki te pūtaiao i tōna taumata taketake. Ko ngā tohunga ahupūngao me ngā ākonga e ako ana i te ahupūngao e ngana ana ki te kimi me te whakamahi i ngā ture whānui e whakahaere ana i te kaha me te nekehanga, te hiko, te pūngao, me ngā ngaru.

He mahi ā-tikanga, he mahi ariā hoki te ahupūngao. He mahi nui te ahupūngao Taumata 3 mō te hunga e rapu mahi ana i roto i ngā momo ara hangarau me te hauora katoa. Ka hangaia e tēnei akoranga ngā pūkenga me ngā turanga o te taumata 2, ā, ka whakamahia ki ngā tono uaua. E whā ngā wāhanga matua; Ngā Pūnaha Ngaru, Ngā Pūnaha Mīhini, Ngā Pūnaha Hiko me te Ahupūngao Karihi Atomika.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

Ka tūhuratia e tēnei akoranga Ahupūngao Taumata 3 ngā pūnaha ā-tinana me te whakamahinga o aua pūnaha i roto i te hapori. Ka tirohia e mātou te mahi a ngā kāmera tere, ngā pūnaha whakatārewatanga me ngā whare ātete rū whenua. I te mutunga o te akoranga, ka whakauruhia te hiko AC me te mahi a ngā reo irirangi. Ka tātarihia te ahupūngao atomika me te pūngao karihi, ā, ka tūhuratia mēnā me noho kore mana karihi a Aotearoa.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

E whakanuia ana e ngā kaitukumahi ngā momo pūkenga e whakawhanakehia ana e te ako ahupūngao: te kaha ki te hopu tere i ngā mea, te kimi otinga arotahi, me ngā pūkenga whakaoti rapanga, tātari, pāngarau, me te hangarau mōhiohio. Nō reira, ko ngā ākonga e tomo ana ki te akoranga me te māia ki ngā pūkenga pāngarau me te whakaaro arorau ka noho ki te wāhi e whanakehia ana, e whakamahia ana hoki ēnei pūkenga.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Te hanga hikohiko, te hangarau me te waka rererangi.

Ngā ākonga Ahupūngao angitu:

Ka taea e ngā tohunga ahupūngao te whakamahi i ō rātou mātauranga ki te matapae i te whanonga o tētahi mea i raro i ngā āhuatanga motuhake, te whakapai ake i te mahi a ngā mea o ia rā, me te whakaaro ki ngā whanaketanga hou. Ngā mahi i roto i te hangarau e hiahia ana ki te ahupūngao; te hangarau ā-iwi, te hangarau pūmanawa, te hangarau hiko, te rangahau me te whanaketanga i roto i te hangarau auaha.

Ko ētahi atu mahi e whakanui ana i te ako ahupūngao ko: te hoahoanga, te pūtaiao hauora, te ahumahi hiko me te hikohiko, ngā pūtaiao taiao me te matawhenua. Ki te kore he māramatanga ahupūngao angitu, kāore he matawai taiaho hoko kai, he rōkete mokowā, he pouaka whakaata amiorangi, he whānui, he kāmera, he waea pūkoro, he rorohiko, he pouaka whakaata rānei.

Ngā Huarahi Aromatawai:

He maha ngā akoranga ā-roto o te akoranga noa, ā, ka taea te whakaatu i ēnei akoranga katoa i roto i ngā whakatakotoranga e pai ana ki ngā ākonga. Heoi, he nui te nui o ngā akoranga ka aromatawaitia mai i ngā whakamātautau o waho. Taumata 3 - 16 whiwhinga.

tamaiti e tāpiri ana i te wai matomato ki roto i te ngongo whakamātautau
E whakatō ana a Hans i tētahi tipu ki te oneone

Māra

Horticulture, Ahumāra - NCEA Level 1

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me ako ai i te Māra?

E hiahia ana a Aotearoa ki nga taiohi e maarama ana ki te hanga o nga hua tuatahi, me te aro nui ki te koha o te ahuwhenua me te ahuone ki te uru atu ki te hapori, ohaoha me te whakatairanga ahurea. E hiahia ana ana i nga taangata e kaha ana ki te whakamahi i nga maatauranga ahuwhenua me te ahuwhenua me nga pukenga ki nga ahuatanga hou me te whakatau i nga raru ahuwhenua, ahuwhenua ranei.

E hiahia ana a Aotearoa ki ngā rangatahi e mārama ana ki te whakaputa hua tuatahi, ā, e whakanui ana hoki i te takoha a te ahuwhenua me te māra ki tō tātou hapori, ōhanga, me te ahurea. E hiahia ana hoki ki ngā tāngata e kaha ana ki te whakamahi i ngā mātauranga me ngā pūkenga pūtaiao ahuwhenua me te māra ki ngā āhuatanga hou, me te whakaoti rapanga ahuwhenua, māra rānei.

Ko te māra he mahi ahuwhenua i ngā tipu, ko te nuinga hei kai, hei rauemi, hei whakamarie, hei whakapaipai hoki. Ko te māra i te Taumata 1 e arotahi ana ki te hanga mātauranga matua me ngā pūkenga mahi e ahu mai ana i ngā wāhanga rerekē o te umanga. Me hihiri ngā ākonga ki te horoi i ō rātou ringa me te mahi kaha ā-tinana.

He akoranga pūtaiao tono tēnei e kapi ana i:

  • Ngā pūkenga mahi me te mōhiotanga ki te whakatipu māra
  • Te whakatipu me te tiaki i ngā tipu
  • Te hoahoa whenua
  • Te tiaki i ngā taputapu ā-ringa.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

E tūhuratia ana e tēnei akoranga Horticulture Taumata 1:

  • te whakato, te whakatipu me te hauhake i ngā tipu me ngā hua whenua
  • te hoahoa, te hanga me te tiaki i ngā wāhi o waho
  • te whakamahi i te whānuitanga o ngā taputapu me ngā taputapu
  • te whakaaroaro ki te pakihi.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

Ka horapa te māra mai i te tohunga rākau ki te whakapaipai whenua, mai i te whakatipu putiputi ki te whakatipu hua whenua (tae atu ki ngā hua rākau, huawhenua, otaota, nati, moro me te hopi). He aroha tō ngā tohunga māra ki te taiao me te mahi i waho.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Pūtaiao me ngā Akoranga Taiao. Ngā Huarahi Aromatawai: Taumata 1 - 16 whiwhinga 

Horticulture, Ahumāra - NCEA Level 2

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me ako ai i te Māra?

E hiahia ana a Aotearoa ki nga taiohi e maarama ana ki te hanga o nga hua tuatahi, me te aro nui ki te koha o te ahuwhenua me te ahuone ki te uru atu ki te hapori, ohaoha me te whakatairanga ahurea. E hiahia ana ana i nga taangata e kaha ana ki te whakamahi i nga maatauranga ahuwhenua me te ahuwhenua me nga pukenga ki nga ahuatanga hou me te whakatau i nga raru ahuwhenua, ahuwhenua ranei.

E hiahia ana a Aotearoa ki ngā rangatahi e mārama ana ki te whakaputa hua tuatahi, ā, e whakanui ana hoki i te takoha a te ahuwhenua me te māra ki tō tātou hapori, ōhanga, me te ahurea. E hiahia ana hoki ki ngā tāngata e kaha ana ki te whakamahi i ngā mātauranga me ngā pūkenga pūtaiao ahuwhenua me te māra ki ngā āhuatanga hou, me te whakaoti rapanga ahuwhenua, māra rānei.

Ko te māra he mahi ahuwhenua i ngā tipu, ko te nuinga hei kai, hei rauemi, hei whakamarie, hei whakapaipai hoki. Ko te māra i te Taumata 2 e arotahi ana ki te hanga mātauranga matua me ngā pūkenga mahi e ahu mai ana i ngā wāhanga rerekē o te umanga. Me hihiri ngā ākonga ki te horoi i ō rātou ringa me te mahi kaha ā-tinana.

He akoranga pūtaiao tono tēnei e kapi ana i:

  • Ngā pūkenga mahi me te mōhiotanga ki te whakatipu māra
  • Te whakatipu me te tiaki i ngā tipu
  • Te hoahoa whenua
  • Te tiaki i ngā taputapu ā-ringa
  • Te tiaki me te mahi tiaki i ngā mīhini e rua me ngā mīhini e whā-paunga e whakamahia ana i roto i te māra.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

E tūhuratia ana e tēnei akoranga Māra Taumata 2:

  • te whakato, te whakatipu me te hauhake i ngā tipu me ngā hua whenua
  • te hoahoa, te hanga me te tiaki i ngā wāhi o waho
  • te whakamahi i ngā momo taputapu, mīhini me ngā taputapu tae atu ki te mīhini tapahi me te kutikuti raina
  • te whakahaere pakihi.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

Ka horapa te māra mai i te tohunga rākau ki te whakapaipai whenua, mai i te whakatipu putiputi ki te whakatipu hua whenua (tae atu ki ngā hua rākau, huawhenua, otaota, nati, moro me te hopi). He aroha tō ngā tohunga māra ki te taiao me te mahi i waho.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Ngā rangahau koiora me te taiao.

Ngā ākonga angitu o te mahi māra:

Kei te tino puāwai te umanga māra o Aotearoa, ā, e piriona tāra te uara. He nui ngā whai wāhitanga mahi i Aotearoa me tāwāhi. Hei Kaimāra Māra, mā roto i ō mahi ka taea e koe te āwhina i te whawhai ki te horo o te oneone, te whakatipu i tētahi māra kati kōtuhi o roto, te tiaki me te tapahi rānei i ngā tihi o ngā rākau tawhito hei taote rākau. He aroha tō ngā ākonga māra angitu ki te taiao, ki te taiao, me te hiahia ki te whakatipu me te āwhina i te taiao.

Ngā whai wāhitanga aromatawai:

Ka whai wāhi tēnei akoranga ki ngā mahi ā-roto, ā, ka taea te whakaatu i ngā akoranga katoa i roto i ngā whakatakotoranga e pai ana ki ngā ākonga. Ka whakaritea te aromatawai kia tutuki ai ngā hiahia o ngā ākonga e whiriwhiri ana i te akoranga, ā, ka taea te ahu mai i te maha o ngā paerewa whakatutukitanga me ngā paerewa waeine e ahu mai ana i te mātauranga me te mahi. Taumata 2 - 16 whiwhinga.

Horticulture, Ahumāra - NCEA Level 3

Whakaahuatanga o te Hōtaka:

He aha koe me ako ai i te Māra?

E hiahia ana a Aotearoa ki nga taiohi e maarama ana ki te hanga o nga hua tuatahi, me te aro nui ki te koha o te ahuwhenua me te ahuone ki te uru atu ki te hapori, ohaoha me te whakatairanga ahurea. E hiahia ana ana i nga taangata e kaha ana ki te whakamahi i nga maatauranga ahuwhenua me te ahuwhenua me nga pukenga ki nga ahuatanga hou me te whakatau i nga raru ahuwhenua, ahuwhenua ranei.

E hiahia ana a Aotearoa ki ngā rangatahi e mārama ana ki te whakaputa hua tuatahi, ā, e whakanui ana hoki i te takoha a te ahuwhenua me te māra ki tō tātou hapori, ōhanga, me te ahurea. E hiahia ana hoki ki ngā tāngata e kaha ana ki te whakamahi i ngā mātauranga me ngā pūkenga pūtaiao ahuwhenua me te māra ki ngā āhuatanga hou, me te whakaoti rapanga ahuwhenua, māra rānei.

Ngā Huanga Ako/Horopaki:

He ngāwari tēnei akoranga Māra Taumata 3, ā, ka whakatūria i runga i te kōrero tahi me ngā ākonga, engari ka taea te tūhura i:

  • te whakato, te whakatipu me te hauhake i ngā tipu me ngā hua whenua
  • te hoahoa, te hanga me te tiaki i ngā wāhi o waho
  • te whakamahi i ngā momo taputapu, mīhini me ngā taputapu tae atu ki te mīhini tapahi me te kutikuti raina
  • te whakahaere pakihi.

Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:

Ka horapa te māra mai i te tohunga rākau ki te whakapaipai whenua, mai i te whakatipu putiputi ki te whakatipu hua whenua (tae atu ki ngā hua rākau, huawhenua, otaota, nati, moro me te hopi). He aroha tō ngā tohunga māra ki te taiao me te mahi i waho.

Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:

Ngā rangahau koiora me te taiao.

Ngā ākonga angitu o te mahi māra:

Kei te tino puāwai te umanga māra o Aotearoa, ā, e piriona tāra te uara. He nui ngā whai wāhitanga mahi i Aotearoa me tāwāhi. Hei māra māra, mā roto i ō mahi ka taea e koe te āwhina i te whawhai i te horo o te oneone, te whakatipu i tētahi māra kati kōtuhi o roto, te tiaki me te tapahi rānei i ngā tihi o ngā rākau tawhito hei taote rākau. He aroha tō ngā ākonga māra angitu ki te taiao, ki te taiao, me te hiahia ki te whakatipu me te āwhina i te taiao.

Ngā whai wāhitanga aromatawai:

Ka whai wāhi tēnei akoranga ki ngā mahi ā-roto, ā, ka taea te whakaatu i ngā akoranga katoa i roto i ngā whakatakotoranga e pai ana ki ngā ākonga. Ka whakaritea te aromatawai kia tutuki ai ngā hiahia o ngā ākonga e whiriwhiri ana i te akoranga, ā, ka taea te ahu mai i te maha o ngā paerewa whakatutukitanga me ngā paerewa waeine e ahu mai ana i te mātauranga me te mahi. Taumata 3 - 16 whiwhinga.

NGĀ TOHU WHARE MBAS 2026

I whakahoutia i te 5 o Poutū-te-rangi 2026

Buffalo 2111

72/100

Tainui 1892

66/100

Mercury 2142

74/100

Matahaorua 1624

57/100