Hapanihi
Ko te ako i te reo Hapanihi he mea whakarite mā ngā ākonga he reo tāpiri te reo Hapanihi ki a rātou.
Mā te ako i ngā reo hou ka mārama tātou ki ngā tirohanga ao me ngā tumanakohanga ahurea. Kei te noho tātou i tētahi ao hangarau matatau e āhei ai tātou ki te mahi tahi, mai i tawhiti, ā-kanohi hoki, me ngā tāngata mai i ngā momo ahurea me ngā momo reo rerekē. Mā te āheinga ki te kite i ngā mea mai i ngā tirohanga rerekē ka whai hua ki ngā ākonga reo ina tae mai ki te mahi tahi me te whakawhitiwhiti kōrero - he painga nui tēnei i roto i tō tātou hapori ao e hono tonu ana. Ehara i te mea ko te ako i tētahi reo hou anake ka māmā ake te ako i ētahi atu reo i muri mai i te ao, engari e whakaatu ana ngā rangahau ka whakanui ake te ako reo i te whakatutukitanga a ngā ākonga i roto i ētahi atu kaupapa, me te whakapai ake hoki i ngā taumata pānui me te tuhituhi.
Nau mai haere mai ngā ākonga hou ki te whakauru mai ki te akoranga, ā, ka tukuna atu he kaupapa takitahi hei mahi mā rātou, kia mōhio ai rātou ki ngā kaupapa matua i mua i te whakamātau i te NCEA.
Whakaahuatanga o te Hōtaka:
I te Taumata 1 o te Ako Hapanihi, ka whakawhanakehia e mātou ngā pūkenga me ngā āheinga i whakawhanakehia i te Tau 10, arā, te kōrero ā-waha me te tuhituhi i te reo Hapanihi, ka tīmata ki ngā kaupapa mōhio pēnei i ō tātou oranga o ia rā. Ka hipokina e mātou ngā kaupapa pēnei i:
- Whakawhanaungatanga - te hanga whanaungatanga me te whakatū hononga. Ka ako ngā ākonga ki te hanga whanaungatanga mā te whakawhitiwhiti kōrero mō rātou anō, te wāhi e noho ana rātou, me ō rātou ahurea ki te hunga e kōrero ana i te reo Hapanihi.
- Manaakitanga. Pērā i te ariā Hapanihi o te omotenashi, ko te manaakitanga ko te whakatakoto i ētahi atu ki mua i a koe anō mā te tautoko i ētahi atu, te mahi āwhina i ētahi atu, me te whakarite kia tiakina, kia manaakitia hoki ngā manuhiri. Ka ako ngā ākonga mō ngā whanonga e tika ana mō te ahurea i Hapani, ā, ka whakawhanake i te mōhiotanga ki ngā whanonga me ngā tikanga e tika ana mō te ahurea i roto i ngā horopaki rerekē (hei tauira, i te kāinga, i te tākaro me te kura).
- Hauora - oranga. Ka torotoro nga akonga i te hiranga o te tiaki i to ratau oranga. Taha tinana (body); taha hinengaro (mental/ emotional); taha wairua (spiritual); taha whānau (social).
Ngā Huanga Ako/Horopaki:
- Ka tūhuratia e mātou te hanganga o te reo Hapanihi, me te whakarite ki te reo Pākehā, te reo Māori me ētahi atu reo e mōhiotia ana.
- Ka hohonu ake tō mātou māramatanga ki ngā ahurea o Hapanihi, ā, ka whakataurite ki ētahi atu ahurea e mōhiotia ana.
- Ka whakamahia e mātou ō mātou pūkenga kōrero Hapanihi (whakarongo, kōrero, pānui, tuhituhi) hei whakapuaki i ō mātou whakaaro whaiaro, hei whakautu hoki ki ngā whakaaro me ngā whakaaro o ētahi atu.
Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:
Ka tautokona ngā ākonga o te Taumata 1 o te Ako Hapanihi ki te whakawhanake i ō rātou pūkenga whakahaere-ā-koe me te ako takitahi, tae atu ki tō rātou kaha ki te mahi auaha me te mahi tahi me ētahi atu, ehara i te mea i konei i te kura anake engari me ngā ākonga o Hapani hoki mā te mahi tahi tuihono me ngā haerenga kura tūturu i a mātou e haere ana ki Hapani.
Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:
Ka hono te ako i te reo Hapanihi ki te ako i te reo Pākehā; te reo Māori; ngā pūtaiao pāpori; ngā toi ataata; te tūruhi me te manaaki manuhiri, ā, ka tautoko i tēnei.
Tērā pea ka arahi ki:
- He kaupapa ako kua whakaaetia mō te Whakauru ki te Whare Wānanga te reo Hapanihi.
- Ngā whai wāhitanga ako me te mahi ki tāwāhi.
- Ngā whai wāhitanga mahi me ngā kamupene o te ao i Aotearoa.
- Kei te hiahia ngā kaitukumahi i Hapani ki te whakamahi i ngā tāngata reo rua (e kōrero ana i te reo Pākehā me te reo Hapanihi) i roto i te whānuitanga o ngā mara, tae atu ki te hokohoko me te pānuitanga, te hangarau mōhiohio, te pakiwaituhi, te mātauranga, te manaaki manuhiri me te tūruhi.
Ngā Huarahi Aromatawai:
- Ko te aromatawai ā-roto he kaupapa e mahi ana koe i roto i te tau. Ka whakawhitiwhiti kōrero koe i roto i te reo Hapanihi mō tētahi kaupapa e pai ana ki a koe. Ko ētahi o ngā kaupapa ko te whakapuaki i tētahi hiahia, te whakatairanga i tētahi huihuinga, pakihi rānei, te whakawhitiwhiti kōrero rānei mō tētahi wheako. Ko te mahi ka tukuna e koe he mea tuhi katoa, he mea kōrero katoa, he whakakotahitanga rānei o te kōrero me te tuhituhi. Hei tauira, ka taea e koe te waihanga i tētahi whārangi tukutuku hei tuhi i tētahi kōrero poto mō tō kaupapa, me te whakauru i tētahi ataata i hangaia e koe, me te reo reo i roto i te reo Hapanihi.
- Ko ngā aromatawai ā-waho o te mutunga o te tau e arotahi ana ki te mārama ki te pānui me te whakarongo. Ko ngā tuhinga me ngā kōrero whakarongo kei roto i te reo Hapanihi, ā, ko ngā pātai me ngā whakautu kei roto i te reo Ingarihi.
Whiwhinga:
E 15 ngā whiwhinga e tukuna ana e te akoranga Reo Hapanihi Taumata 1.

Whakaahuatanga o te Hōtaka:
I te Taumata 2 o te Ako Hapanihi ka whakawhanakehia e mātou ngā pūkenga me ngā āheinga kua whakawhanakehia i te Taumata 1, arā, i roto i te whakawhitiwhiti kōrero Hapanihi ā-waha, ā-tuhi hoki.
- Ko te kaupapa o te Wāhanga 1 mō te Oranga Whānau he tirotiro me te whakakotahi i ngā akoranga o mua, me te whakawhānui anō hoki i ō tātou pūkenga.
- Kātahi ka neke atu tātou ki te ako mō te kai me te inu i Hapani, me te hokohoko kai anō hoki.
- Hei whakamutunga, ka ako tātou i te āhua o te oranga kura tuarua mō ngā ākonga o Hapani.
Ngā Huanga Ako/Horopaki:
- Whakamahia te reo Hapanihi ā-waha, ā-tuhi hoki hei kawe me te mārama ki ngā mōhiotanga, ngā ariā, me ngā whakaaro i roto i ngā horopaki rerekē, mā roto hoki i ngā momo tuhinga matatini haere, kanorau haere hoki.
- Tūhurahia ngā tirohanga a ētahi atu, e whakawhanake ana, e whakapuaki ana hoki i ngā tirohanga whaiaro.
- Kia kaha ki te kōrero tika i roto i ngā āhuatanga rerekē.
- Whakauru atu ki ngā taunekeneke roa ake, me te whakaputa tuhinga roa ake.
- Tātarihia te hanganga o te reo Hapanihi i roto i ngā tuhinga rerekē, me ngā kaupapa rerekē hoki.
- Tūhurahia te huarahi e whakapuakina ai te tikanga puta noa i ngā reo.
- Tātarihia te āhua o te whakapuakitanga o ngā tikanga ahurea i te reo Hapanihi.
Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:
Kei te whakawhanake tonu ngā ākonga o te Taumata 2 i ō rātou pūkenga ako takitahi mā roto i tētahi kaupapa ako-whaiaro e whakakotahi ana i te ako ipurangi me ngā whai wāhitanga kōrero me te taunekeneke kanohi ki te kanohi.
Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:
Ka hono te ako i te reo Hapanihi ki te ako i te reo Pākehā; te reo Māori; ngā pūtaiao pāpori; ngā toi ataata; te tūruhi me te manaaki manuhiri, ā, ka tautoko i tēnei.
Tērā pea ka arahi ki:
- Ngā whai wāhitanga ako me te mahi ki tāwāhi.
- Ngā whai wāhitanga mahi me ngā kamupene o te ao i Aotearoa.
- Kei te hiahia ngā kaitukumahi i Hapani ki te whakamahi i ngā tāngata reo rua (e kōrero ana i te reo Pākehā me te reo Hapanihi) i roto i te whānuitanga o ngā mara, tae atu ki te hokohoko me te pānuitanga, te hangarau mōhiohio, te pakiwaituhi, te mātauranga, te manaaki manuhiri me te tūruhi.
- He kaupapa ako kua whakaaetia mō te Whakauru ki te Whare Wānanga te reo Hapanihi.
Ngā Huarahi Aromatawai:
- Ka aromatawaitia ngā whakawhitiwhiti kōrero ā-tuhi, ā-waha hoki mā roto i ngā aromatawai ā-roto e rite ana ki te momo putea mahi, e tāpiri tonu ai ngā ākonga i ngā mahi iti ki ā rātou putea mahi puta noa i te tau, ā, ka whiriwhiri i ā rātou mahi pai e rua hei whakapai ake mō te aromatawai i te mutunga o te tau.
- Ko ngā aromatawai ā-waho o te mutunga o te tau e arotahi ana ki te mārama ki te pānui me te whakarongo. Ko ngā tuhinga me ngā kōrero whakarongo kei roto i te reo Hapanihi, ā, ko ngā pātai me ngā whakautu kei roto i te reo Ingarihi.
Whiwhinga:
E 15 ngā whiwhinga e tukuna ana e te akoranga Reo Hapanihi Taumata 2.

Whakaahuatanga o te Hōtaka:
- I te Taumata 3 o te Ako Hapanihi ka whakawhanakehia e mātou ngā pūkenga me ngā āheinga kua whakawhanakehia i te Taumata 2, arā, i roto i te whakawhitiwhiti kōrero Hapanihi ā-waha, ā-tuhi hoki.
- I te Wāhanga 1, mā tā mātou kaupapa o Ngā Mahi Whakangahau ka wātea ai mātou ki te arotake me te whakakotahi i ngā akoranga o mua, me te whakawhānui ake anō hoki i ō mātou pūkenga kōrero me te mōhiotanga reo.
- Kātahi ka neke atu tātou ki te ako mō te whenua me te iwi o Hapani i roto i tētahi kaupapa ako e ahu mai ana i te matawhenua.
- Ko tā mātou kaupapa tuatoru ko Hapani i te Mahi, e whakataurite ana mātou i te ahurea/ngā ahurea mahi o Hapani ki ērā o ētahi atu whenua.
Ngā Huanga Ako/Horopaki:
- Whakamahia te reo Hapanihi ā-waha, ā-tuhi hoki hei kawe me te mārama ki ngā mōhiotanga, ngā ariā, me ngā whakaaro i roto i ngā horopaki rerekē, mā roto hoki i ngā momo tuhinga matatini haere, kanorau haere hoki.
- Tūhurahia ngā tirohanga a ētahi atu, me te tautoko, me/te wero rānei i ngā tirohanga a ētahi atu, me te whakamārama anō hoki.
- Ka taea te kōrero i te reo Hapanihi e tika ana mō ngā ahurea maha i ngā wā ōkawa me ngā wā noa.
- Whakauru atu ki ngā taunekeneke roa ake, me te whakaputa i ngā tuhinga roa, matatini ake.
- Tātarihia te hanganga o te reo Hapanihi i roto i ngā tuhinga rerekē, me ngā kaupapa rerekē hoki.
- Tūhurahia te huarahi e whakapuakina ai te tikanga puta noa i ngā reo.
- Tātarihia te āhua o te whakapuakitanga o ngā tikanga ahurea i te reo Hapanihi mō ngā momo hunga whakarongo me ngā kaupapa rerekē.
Ngā Pūkenga me ngā Āheinga:
Kei te whakawhanake tonu ngā ākonga o te Taumata 3 i ō rātou pūkenga ako takitahi mā roto i tētahi kaupapa ako-whaiaro e whakakotahi ana i te ako ipurangi me ngā whai wāhitanga kōrero me te taunekeneke kanohi ki te kanohi.
Ngā Hononga Marautanga Whakawhiti:
Ka hono te ako i te reo Hapanihi ki te ako i te reo Pākehā; te reo Māori; ngā pūtaiao pāpori; ngā toi ataata; te tūruhi me te manaaki manuhiri, ā, ka tautoko i tēnei.
Tērā pea ka arahi ki:
- Ngā whai wāhitanga ako me te mahi ki tāwāhi.
- Ngā whai wāhitanga mahi me ngā kamupene o te ao i Aotearoa.
- Kei te hiahia ngā kaitukumahi i Hapani ki te whakamahi i ngā tāngata reo rua (e kōrero ana i te reo Pākehā me te reo Hapanihi) i roto i te whānuitanga o ngā mara, tae atu ki te hokohoko me te pānuitanga, te hangarau mōhiohio, te pakiwaituhi, te mātauranga, te manaaki manuhiri me te tūruhi.
- He kaupapa ako reo Hapanihi kua whakaaetia mō te Whakaurunga Whare Wānanga. Ko ngā ākonga e eke ana ki te taumata 3 o te NCEA i roto i te reo Hapanihi, ka taea e rātou te karo i ngā akoranga reo Hapanihi whakauru i ngā whare wānanga.
Ngā Huarahi Aromatawai:
- Ka aromatawaitia ngā whakawhitiwhiti kōrero ā-tuhi, ā-waha hoki mā roto i ngā aromatawai ā-roto e rite ana ki te momo putea mahi, e tāpiri tonu ai ngā ākonga i ngā mahi iti ki ā rātou putea mahi puta noa i te tau, ā, ka whiriwhiri i ā rātou mahi pai e rua hei whakapai ake mō te aromatawai i te mutunga o te tau.
- Ko ngā aromatawai ā-waho o te mutunga o te tau e arotahi ana ki te mārama ki te pānui me te whakarongo. Ko ngā tuhinga me ngā kōrero whakarongo kei roto i te reo Hapanihi, ā, ko ngā pātai me ngā whakautu kei roto i te reo Ingarihi.
Whiwhinga:
E 15 ngā whiwhinga e tukuna ana e te akoranga Reo Hapanihi Taumata 3.
He kaupapa ako kua whakaaetia mō te Whakauru ki te Whare Wānanga te reo Hapanihi.


